Introductie

TesselPollmannonderzoek

Introductie

Mijn boek Mussert & Co. De NSB- Leider en zijn vertrouwelingen, waarvan de eerste hoofdstukken op deze site hebben gestaan, verschijnt in maart 2012 bij de uitgeverij Boom Amsterdam. Het wordt 200 bladzijden dik en gaat 19.90 kosten. Er komen acht pagina foto’s in.

Kort samengevat gaat het boek over ideologie en gedrag van Mussert en zijn naaste kring.

Anton Mussert geldt niet als een Nederlands nationaalsocialist, maar als een sukkelige burgerman die in verkeerd vaarwater terechtkwam. Naar hem is dan ook weinig archiefonderzoek gedaan.

Als die dossiers eenmaal geopend zijn, blijkt Mussert een man die al in zijn ingenieurstijd veel jokte en zijn collega’s en chefs tartte.

Zijn afkeer van de democratie leidde tot de oprichting van de NSB in 1931. Het programma was van Duits antisemitische herkomst. Van daaruit werkte hij met overtuiging aan een Nederlandse nazi-ideologie. Mussert wilde staatshoofd worden van Nederland in de Nieuwe Orde, en begon al vroeg aanschaffen voor pracht en praal te doen. Hij hield van geld en verwierf bedrijven en een huis door corruptie en afpersing. Tot zijn roerend onroerend goed hoorde joods bezit. Datzelfde gold voor de NSB.

De accountantsrapporten die Justitie van het NSB-bezit liet maken, gaan nu voor het eerst open. Ook Musserts naaste medewerkers en zijn familie zijn nader onderzocht.

Mussert & Co was een gezelschap dat met zijn gewiekste Leider meer invloed had in bezet Nederland dan vaak wordt gedacht. Een crimineel gezelschap dat kort voor de bevrijding zijn archieven grootscheeps heeft vernietigd. Maar wat er bewaard is, spreekt boekdelen.

Voor wie een voorproefje wil zien, volgen hier inhoud en inleiding.

Inhoud:

Inleiding

1. De NSB, een lege huls?

2. Mussert als waterstaatsingenieur, 1920-1934

3. Rie Mussert-Witlam

4. Het geld van Mussert

5. Het echtpaar Mussert en familie

6. Mussert en Kees van Geelkerken

7. Musserts beste man

8. De lijfwachten

9. Van Vessem, raadsman en zaakwaarnemer

10. 'Gebroken niet gebogen.’ Gerrit Jan van Deventer (1894-1942),

antinazistisch provincieambtenaar

11. Het vermogen van de NSB m.m.v. P.E. de Hen

12 De Indische NSB

13. Rie Mussert-Witlam

Inleiding

Dit boek is geen biografie, maar een reeks artikelen over Mussert en de mensen met wie hij leefde en werkte. De artikelen behandelen allen een thema (het veranderende beeld van de NSB, geld van Mussert, vermogen van de NSB) of gaan over mensen. Soms betreffen ze een groep mensen, zoals de familie van Mussert, of zijn garde van lijfwachten. Soms gaan ze over éen van de mannen (vrouwen treden in de NSB weinig op de voorgrond) met wie Mussert intensief samenwerkte. De opzet van het boek brengt met zich mee dat de volgorde niet strikt chronologisch is. Zo komt een geschreven portret van de familie na hoofdstuk 4, dat over Mussert en zijn geldzaken handelt. Dat familieportret heeft juist deze plaats gekregen omdat een aantal gebeurtenissen in de familie zich niet afspelen voor, maar tijdens de bezetting, waarbij de lezer kan terugvallen op de inhoud van dat hoofdstuk 4. Om het lezen te vergemakkelijken, staan er in de diverse hoofdstukken verwijzingen naar andere hoofdstukken. Dat neemt niet weg dat in principe alle hoofdstukken apart gelezen kunnen worden.

Het boek opent in hoofdstuk 1 met een vraag die meteen het basisthema van deze bundel is. Die vraag is: hoe kon deze politieke beweging met een schokkend crimineel karakter in de verbeelding van Nederland inkrimpen tot een marginale club van mensen die het spoor wat bijster waren.

De NSB wilde de eenpartijstaat en een regering die uitging van een Nederlandse variant van fascisme en nationaalsocialisme. De Leider van de NSB, Anton Adriaan Mussert, hoopte zelf regeringsleider te worden. Om de NSB te kunnen leiden, moest hij in 1934 afscheid nemen van zijn baan als hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat in Utrecht, waar hij vanaf 1920 werkte. Daar liet hij zich kennen als een intelligente, egocentrische, leugenachtige man die velen tegen zich innam. Als gewiekst politicus zorgde hij vanaf 1931, het jaar van de oprichting van de NSB, goed voor zijn public relations. Hij oogde als een fatsoenlijke burgerman, met - voor sommigen - nogal dwaze politieke ambities. Voor hem pleitte dat hij geen voorstander van geweld heette te zijn. De oprichting van de eerste partijmilitie, de Weerafdeeling (WA) was daarmee in tegenspraak, maar Musserts imago van gematigde burgerlijkheid bleef overeind. Hij bleef voor velen de bekwame ingenieur die als politicus eerder dwaas dan gevaarlijk was. Het is dat beeld dat nu kantelt. In plaats van de fatsoenlijke burgerman komt uit nieuw archiefonderzoek een man te voorschijn die middels de revolutionaire omwenteling van het nationaal-socialisme staatshoofd wilde worden. En zoals dat in de revolutie gaat, heiligde dit doel álle middelen.

Het geld van Mussert en de NSB

Geld is het onderwerp van hoofdstuk 4 waarin Musserts leven als ondernemer wordt beschreven. Een groot deel van het propagandamateriaal, zoals het dagblad en het weekblad van de NSB, werd geproduceerd in Musserts eigen drukkerijen en uitgeverijen. Voor mei 1940 had hij daar op legale wijze de basis voor gelegd; tijdens de bezetting gebruikte hij allerlei vormen van pressie om bedrijven naar zich toe te trekken. Hij gebruikte een fors deel van de winst uit die bedrijven voor luxe goederen voor zichzelf, in de vorm van roerend en onroerend goed. Tegen het ‘kopen’ van geconfisqueerd joods bezit had hij geen bezwaar; integendeel.

Ook de NSB had daar geen problemen mee. Uit een nieuwe archiefvondst, de accountantsrapporten over het vermogen van de NSB die Justitie na de bevrijding liet maken, blijkt dat de NSB voor eigen gebruik tientallen panden uit geconfisqueerd joods bezit aankocht.

Familie, vertrouwelingen en voetvolk

Mussert was geen man van veel vrienden, maar eerder een familieman. Hij was de zoon van een vader die hem vermoedelijk in anti-democratische geest opvoedde, hij was de echtgenoot van de jongste zuster van zijn moeder. Zijn vrouw, Rie Witlam, was achttien jaar ouder dan hij. Hij was de minnaar van zijn nichtje Marietje Mijnlieff en een trouw vriend van haar moeder. Hij was broer en zwager en oom.Een aantal familieleden betrok hij bij zijn werk; hij bezorgde ze mooie banen. Drie neven vochten aan Duitse kant; éen ervan sneuvelde.

Hoewel geen vriendenman, had Mussert wel kameraden, zoals de medeleden van de Beweging heetten. Aanvankelijk was Kees van Geelkerken zijn rechterhand, vertrouweling en plaatsvervanger. Naarmate de bezetting langer duurde, kreeg Mussert behoefte aan een andere plaatsvervanger. Dat werd Frits Müller, een zakenman die in 1941 Commissaris der Provincie in Utrecht werd. Later voerde Müller als burgemeester van Rotterdam samen met zijn directe ondergeschikten een terreurbewind op het stadhuis. Van Müller en ook van anderen is de procesgang na de bevrijding hier beschreven. In de regel sluit ik die beschrijvingen af met de straffen die werden opgelegd.

Over de uitvoering van die straffen (executie, gratie, vervroegde vrijlating, andere maatregelen) gaat dit boek niet.

Een belangrijk man voor Mussert was ook de advocaat van de NSB, mr. A.J. van Vessem, in de jaren dertig lid van de Eerste Kamer voor de NSB, tijdens de bezetting NSB - functionaris. Van Vessem schiep zich het imago van de man die eigenlijk geen nationaalsocialist was. Hij was een goed advocaat en zijn pleidooien voor zichzelf waren hoogst effectief. Tegen bemiddeling bij de aanschaf van onroerend goed dat van joden was geweest, zag hij niet op.

Het voetvolk van de NSB komt in dit boek niet uitgebreid aan bod met uitzondering van de Lijfwacht Mussert, een ploeg vechtersbazen onder wie enkele zeer problematische figuren.

In het twee na laatste hoofdstuk keren we terug naar het Provinciehuis van Utrecht waar een hoge ambtenaar, mr. Gerrit Jan van Deventer, zomaar verdween, kort nadat Frits Müller er Commissaris der Provincie werd. Wie deed hem verdwijnen, en wat was Musserts betrokkenheid bij deze man?

Dit hoofdstuk laat onder meer zien met welke leemten in de archieven de historicus moet werken, maar ook wat een schat aan nog ongebruikte informatie er opgeslagen is.

Hoofdstuk 11 vertelt in een beknopt relaas over het vermogen van de NSB tijdens de bezetting. Recent gevonden archiefmateriaal was de bron van deze financiële analyse in dit hoofdstuk, dat mede door dr. P.E. de Hen werd geschreven.

Geld is ook het thema van hoofdstuk 12 dat over de NSB in Indië gaat. De NSB in Nederlands – Indië was een geldmachine die van Mussert geen politiek mandaat kreeg en die alleen had te gehoorzamen aan de orders van de Leider. Naarmate de NSB vanaf 1935 meer en meer rasbewust werd en zich tegen de zogenaamde rassenmenging verzette, kwam ze in Indië steeds vaker in de moeilijkheden. Vele leden van 'de Beweging', zoals de NSB in de wandeling werd genoemd, waren Indo, dat wil zeggen van gemengd Indonesisch-Nederlandse afkomst. De ideologie van de raszuiverheid stootte hen af. Intussen had de NSB in Indië veel geld verzameld en denhelft daarvan ging Nederland.

Met raad en daad

Dit is dan ook de plaats waarop ik de vele archivarissen die mij hielpen, wil bedanken. Het Nationaal Archief, waar Ron Guleij en Maartje van der Kamp en andere medewerkers van de studiezaal mij met ijver, geduld en vriendelijkheid ondersteunden, verdient alle lof. Hetzelfde geldt voor het archief, de studiezaal en beeldbank van het NIOD, instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies. Bij het Centraal Bureau voor de Genealogie kreeg ik vakkundige hulp van Roel Elson.

Vele lokale archieven stonden mij met raad en daad en zeer prompte hulp bij; het Noord-Hollands Archief met Hans van Felius en het Archief van de gemeente Zeist met Pierre Rhoen zijn hier goede voorbeelden van. Feitenmateriaal en ook illustraties werden kosteloos of tegen geringe vergoeding verzorgd door professionele organisaties als het Rijksmuseum, maar ook amateurs zochten en vonden foto’s. De oudheidkundige verenigingen vroeg ik bijvoorbeeld nooit tevergeefs om hulp. Ook vele particulieren (professionele onderzoekers en amateuronderzoekers) waren altijd bereid te helpen. Hun namen en functies vindt de lezer in het dankwoord achterin.

Ten slotte: het project Mussert & Co is begeleid door prof. dr. Peter Romijn, adjunct-directeur en directeur Onderzoek van het NIOD waar ik als geassocieerd onderzoeker van vele faciliteiten gebruik heb mogen maken, maar dat niet de verantwoordelijkheid draagt voor dit boek. Peter Romijn heeft me de weg gewezen waarlangs het onderzoek ook is verlopen; uitgaande van Mussert als de centrale figuur lijnen trekkend naar de mensen met wie hij samenleefde en samenwerkte. Van hem is ook het thema van het eerste hoofdstuk afkomstig: de bagatellisering van de NSB als politieke beweging met een schokkende crimineel karakter. Hem komt heel veel dank toe.

Bedachtzaam en kritisch was ook steeds het commentaar van meelezer dr. Paul. E. de Hen. Groot kenner van het interbellum oriënteerde hij zich voor Mussert & Co op bezetting en bevrijding, geen nieuw terrein voor hem als econoom met grote historische verdiensten, maar toch – ik vroeg veel van zijn vrije tijd. Hij schreef bovendien mee aan hoofdstuk 5, dat over het vermogen van de NSB handelt. Heel graag draag ik dit boek aan hem op.

Utrecht, februari 2012

Over de auteur

Dr. Tessel Pollmann (1940) was redacteur van Vrij Nederland en schreef Van Waterstaat tot Wederopbouw, het leven dr. J.A. Ringers (1885-1965).

tessel@tesselpollmannonderzoek.nl

De teksten die op deze site stonden, en die de basis vormen voor mijn boek, heeft u wellicht nogmaals nodig om iets te verifiëren. U kunt ze bij mij opvragen,.

Mussert & Co will be the title of a book written by dr. Tessel Pollmann (publishing date 2013). The book is about the the National Socialist Movement (Nationaal-Socialistische Beweging, NSB) which existed from 1931-1945.

Mussert & Co will contain articles about the leader of the NSB, A.A. Mussert and his circle of influential Dutch nazi’s.Some of these articles are ready and published on this site.

For people who don’t read Dutch: the site (see above left) contains the article Mussert the Millionaire, about the way Mussert, who had the reputation of being a sober and in his personal life decent man, enriched himself and became a millionaire.

Kranteartikels:

Burgemeester in WOII overtuigd nazi

Oorlogsburgemeester was een 'overtuigd nazi'

Illustraties bij hoofdstuk 1

Illustraties bij hoofdstuk 2

Illustraties bij hoofdstuk 3

Illustraties bij hoofdstuk 4

Illustraties bij hoofdstuk 5

Illustraties bij hoofdstuk 6

Illustraties bij hoofdstuk 7

Illustraties bij hoofdstuk 8

Illustraties bij hoofdstuk 9

Illustraties bij hoofdstuk 10

Illustraties bij hoofdstuk 11

Illustraties bij hoofdstuk 12

Terug naar boven

Paul May

Mr.dr.J.A. Carp, hoofd der Secretarie van Staat, vertrouweling van Mussert

Mussert met Seyss-Inquart sprekend tot de NSB 27 juni 1941

Mr. A.J. van Vessem, Musserts huisadvocaat.

Burgemeester F.E.Müller op bezoek

A. A. Mussert, Leider der NSB, getrouwd met zijn tante Rie, ooit heel gezet, maar slank in december 1943, en verliefd op Marietje Mijnlieff, zijn nichtje